د اسمان هندسه او د تقدیر راز: د ایراني ستورپوهنې او فلکیاتو هر اړخیز تاریخ

له لرغوني کونیاتو تر اسلامي دورې علمي رنسانس پورې

لنډیز

د آسماني نړۍ سره د ایران مخامخ کېدو تاریخ یو څو زریز روایت دی چې د "ریاضي حساب" او "تقدیر وړاندوینې" ترمنځ کشمکش یې ټاکي. د ایراني تمدن په چوکاټ کې دوې جلا څانګې څنګ په څنګ په بېلابېلو لارو وده وکړه: "فلکیات" ('علم الهیئت، ریاضي او فلکیاتي لارښودونه/جدولونه یا زیجات)، یوه تجربي، مشاهداتي او هندسي څانګه؛ او "ستورپوهنه" (تنجیم او حکمي ستورپوهنه)، چې د آسماني کرونو ګرځېدل یې له انساني تقدیر سره تړل او په شاهي دربارونو کې ژور اغېز درلود.

د هغو وروستیو تاریخ لیکنو برخلاف چې دا فکري غوړېدا یوازې د "عربي ساینس" یا "اسلامي ساینس" تر چتر لاندې راټولوي، بنسټیز تاریخي شواهد ښيي چې دا دوره د یو نه پرې کېدونکي ایراني دود مستقیم، بیا ژوندی شوی او منظم تسلسل و. دا میراث چې ریښې یې په هخامنشي او ساساني دورو کې وې، د اسلام په زرین دور کې د ایراني هر فن ماهرانو ځلاندتیا له لارې اوج ته ورسېد.

لومړۍ برخه: لرغونی ایران؛ اوستايي اساطیر او زرتشتي کونیات

د ایراني آسماني فکر تر ټولو لرغونې طبقې په اوستايي او منځني فارسي (پهلوي) متنونو کې ساتل شوي، په ځانګړي ډول په بندهشن ("ابتدايي تخلیق") کې. په دې لید کې کائنات د ښېګڼې (سپنتا مینو) او بدۍ (انګره مینو) ځواکونو ترمنځ ابدي جګړې ډګر و.

1. سپېڅلي ستوري د یاغي سیارو پر وړاندې

لرغونیو ایرانیانو د آسماني اجرامو دوو ډولونو ترمنځ څرګند او د پام وړ توپیر کېښود:

ثابت ستوري (اختران): د اسمان د بېلابېلو برخو پر واکمنۍ مامور برکتي، منظم او الاهي هستۍ ګڼل کېدل. څلور مخکښ ستوري د څلورو لورو ساتونکي آسماني سپه سالاران (سپهبدان) وو:
- تشتر / تشتریه (شعرای یماني): د بریا ستوری، د باران زېری ورکوونکی او د وچکالۍ دېو اپاؤشه سخت دښمن.
- سدویس / ستویس (سهیل): د سویل (نیمروز) سپه سالار.
- ونند (نسر واقع): د لوېدیځ ساتونکی او د کائناتي دروازو یوځای کوونکی.
- هفتورنګ (دب اکبر): د شمال سپه سالار، د هغې دروازې څارنې ته ګمارل شوی چې شیطاني ځواکونه ترې ننوځي.
ګرځېدونکې سیارې (اباختران): اووه ګرځېدونکي آسماني اجرام (لمر، سپوږمۍ، عطارد/تیر، زهره/ناهید، مریخ/بهرام، مشتري/هرمزد او زحل/کیوان) په لومړني زرتشتي عقیده کې اباختر (د اسمان "غله" یا "یاغیان") بلل کېدل. د ثابت ستورو برخلاف د دوی ښکاره رجعتي او بې قاعدې لارې د اهورا مزدا له لوري ټاکل شوی ازلي نظام ګډوډونکی ښکارېدل (که څه هم لمر او سپوږمۍ وروسته لوړ سپېڅلی مقام وموند).

2. په هخامنشي او پارتي دورو کې د بابلي پوهې جذب

کله چې ستر کوروش په 539 مخزېږدیز کې بابل ته ننوت، کلداني مشاهداتي طریقې او تقویمي نظامونه له ایراني شاهي نظم سره یو شول. اوستايي کلیزه د بابلي مشاهداتي موادو په رڼا کې اصلاح شوه. وروسته د اسکندر تر فتوحاتو او د پارتي (اشکاني) واکمنۍ لاندې د یوناني فلکیاتي دودونو بنسټونه هم په دې وده کوونکي ذخیره کې ورګډ شول.

دویمه برخه: ساساني دوره او د ګندي شاپور اکاډمۍ پورته کېدل

ساساني دوره د "رسمي فلکیاتو" په بنسټیزه کولو کې ټاکونکی پړاو و. د شاپور اول او خسرو اول (انوشیروان) په څېر پاچاهانو فکري پرانیستې دروازې پالیسي غوره کړه:

د ګندي شاپور (جندي شاپور) اکاډمي: وروسته له دې چې بیزنسي سترواکي په اتن کې نوافلاطوني اکاډمي وتړله، ګندي شاپور د یوناني، سریاني او هندي فیلسوفانو، طبیبانو او ستورپوهانو پناه ځای شو. دلته سنسکرټ فلکیاتي رسالې (سدهانت) او یوناني متنونه (د بطلیموس المجسطي په ګډون) پهلوي ته وژباړل شوې او له ځايي مشاهداتو سره همغږې شوې.
زیج شهریار (شاهي فلکیاتي جدولونه): ساساني درباري ستورپوهانو په پهلوي کې تفصیلي ریاضي جدولونه جوړ کړل چې شاهي کلیزه، لمریز او سپوږمیز کسوفونه او د سیارو موقعیتونه یې ثبت کړل. دا ذخیره وروسته د بغداد د لومړنیو ستورپوهانو بنسټیز حواله شوه.
رسمي ستورپوهنه او سیاسي وړاندوینه: ساسانیان په دې عقیده وو چې د "الاهي شکوه" (فر ایزدی / خوره) ساتنه او د تاج مشروعیت له آسماني ترکیبونو سره ژوره تړلې ده. په زرتشتي دود کې د جاماسپ په څېر شخصیتونه د ستورپوهنې او شاهي کورنیو تقدیر د دې تړاو څرګندونه کوله.

درېیمه برخه: پر یوه تاریخي ناسم فهم بیا کتنه؛ ولې "ایراني علمي دود"؟

د اسلام راتګ او د عباسي خلافت پورته کېدو په علومو کې د سند جوړونې او پراختیا بې ساري پراختیا راوستله. بیا هم وروستۍ تاریخ لیکنه ډېری وخت دا بدلون یوازې عربو یا په ټوله کې دین ته منسوبوي. د دورې پر بنسټیز او فکري جوړښت انتقادي کتنه څو بنسټیز حقیقتونه روښانه کوي:

1. د ابن خلدون ښکاره شاهدي

نامتو تاریخپوه او ټولنپوه ابن خلدون په خپل مقدمه کې یوه څپرکي ته په ښکاره دا سرلیک ورکړ: "په دې حقیقت چې په اسلام کې د علم وړونکو اکثریت غیر عرب / عجم وو" (في ان حملة العلم في الاسلام اکثرهم العجم):

"په مسلمان ملت کې چې علم یې مخکې یووړ — هم په دیني او هم په عقلي څانګو کې — اکثریت یې فارس وو... هر هغه عالم چې په صرف و نحو، اصول فقہ، کلام، طب، ریاضیاتو، فلسفه او فلکیاتو کې یې برتری ومونده یا د فارس له نسل څخه و یا په فارسي فرهنګي چاپېریال کې لوی شوی و."

2. عربي د ژبې فرانکا په توګه، نه د قومي نښې په توګه

په عربي کې علمي لیکنه د رنسانس په اروپا کې د لاتین کارونې په څېر وه. لکه څنګه چې د اسحاق نیوټن، رینه ډیکارټ یا یوهانس کېپلر لیکنې یوازې په لاتین لیکل کېدو سره "رومي" نه ګڼل کېږي، د ابن سینا (اویسینا)، البیروني او الخوارزمي بریاوې یوازې د خپل دور په علمي ژبه فرانکا کې لیکلو سره له خپل ایراني فکري لړۍ نه باید بېلې شي. سربېره پردې البیروني او ابن سینا په څېر علماوو په فارسي کې د علمي لیکنې بنسټ کېښود — د خپلې مورنۍ ژبې د پېچلو فلسفي او ریاضي خبرو وسیلې کولو لپاره یې د التفهیم او دانشنامہ علائي په څېر شاهکارونه جوړ کړل.

3. په عباسي دربار کې د عقل معماران

پداسې حال کې چې اموي خلافت قبیلوي ترتیب ته لومړیتوب ورکړ او عقلي علومو ته یې محدود ملاتړ ورکړ، د خراسان په ملاتړ واک ته د رسېدونکو عباسیانو پورته کېدو ساساني شاهي نظم او حکومتداري ژوندۍ کړه:

برمکي کورنۍ (له بلخ څخه): د هارون الرشید دربار ایراني وزیران چې د یوناني-عربي او هندي-فارسي ژباړې غورځنګ اصلي معماران او ملاتړي وو او نامتو بیت الحکمه (د حکمت کور) یې بنسټ کېښود.
د بغداد زېږدیز چارټ (762 زېږدیز): کله چې خلیفه المنصور نوې پلازمېنې ته بنسټ کېښود، د ودانۍ مبارکې ورځې او ساعت ټاکل یې نوبخت اهوازي (پخوانی زرتشتي درباري ستورپوه) او ماشاء الله بن اثري (ایراني یهودي ستورپوه) ته وسپارل او د ښار تاسیسي چارټ لپاره یې د دوی پر سیاره حسابونو ډډه ولګوله.

څلورمه برخه: ایراني-اسلامي ستورپوهنیز مکتب؛ د "قراناتو" نظریه

یوازې له انفرادي زېږدیز چارټ (جنتلیالوژي) څخه په جلا کېدو ایراني علماوو د "تاریخي او دنیوي ستورپوهنې" اغېزمن نظام جوړ کړ:

ابو معشر بلخي (البوماسر): په لاتین لوېدیځ کې د البوماسر په نوم پېژندل کېده، د منځنیو پېړیو مخکښ ستورپوهنیز نظریه جوړوونکی و. د هغه ستره لیکنه کتاب المدخل الکبیر (ستر مدخل) ساساني او هندي ستورپوهنه له ارسطويي طبیعت فلسفې سره ترکیب کړه. د دې لاتین ژباړو راجر بېکن او سینټ ټامس اکویناس په څېر لوېدیځ مفکرین ژور اغېزمن کړل.
د قراناتو نظریه (قیرانات): د وروستي ساساني متنونو پر بنسټ دا عقیده وه چې د دوو علوي سیارو مشتري او زحل دوري قرانونه (ستر قران / القران الاعظم) پر ځمکه عهدي بدلونونه چلوي:
- واړه قران (هر 20 کاله): د ځايي مشرتابه او واکمنانو بدلون نښه.
- منځنی قران (هر 240 کاله): د کورنیو ترمنځ واک لېږد نښه (د مثلثاتو بدلون سره).
- ستر قران (هر 960 کاله): د کوم ستر پېغمبر بعثت، نوي دیني نظام یا ټولې تمدن نړېدو څخه مخکې راځي.
  دې دوري فلسفې طبري، مسعودي او ابن خلدون په څېر ماهر تاریخپوهانو تاریخي طریقې ژورې اغېزمنې کړې.

پنځمه برخه: د تجربي فلکیاتو، ریاضیاتو او آلې جوړونې ځلا

پداسې حال کې چې ستورپوهنې شاهي دربارونو ته عزت او روزي ورکوله، ایراني غوره علماء د ریاضیاتي او مشاهداتي فلکیاتو بنسټ کېښود:

ایراني فلکیاتي دود
 ├── 1. نقشه جوړونه او مشاهده: عبدالرحمن الصوفي (د ثابت ستورو کتاب؛ د انډرومیډا کهکشان کشف)
 ├── 2. ریاضي کلیزه: نیشاپوري عمر خیام (جلالي کلیزه، په کره والي کې له ګریګوري مخکې)
 ├── 3. کروي هندسه او بطلیموس نیوکه: نصیر الدین طوسي (مراغه رصدګاه؛ د "طوسي جوړې" ایجاد)
 ├── 4. کره شمېرني حساب: غیاث الدین جمشید کاشاني (سمرقند رصدګاه؛ شپېتمې او لسمې کسرې)
 └── 5. فزیک او طریقه کار: ابو ریحان البیروني (د ځمکې شعاع اندازه کول؛ پر ستورپوهنې تجربي نیوکه)

عبدالرحمن الصوفي [ازوفي] (10مه زېږدیزه پېړۍ): د هغه مهمه لیکنه کتاب صور الکواکب (د ثابت ستورو کتاب) د بطلیموس ستوري کټلاګ بنسټیز اصلاح او نوی کړ. پکې الصوفي د انډرومیډا کهکشان مستند لومړنی انساني مشاهده ثبت کړه او هغه یې "وړوکی ورېځ" (اللطخه السحابیه) وبلله.
نیشاپوري عمر خیام (11مه زېږدیزه پېړۍ): له خپلو همکارانو سره خیام جلالي کلیزه ډیزاین کړه او تر اوسه جوړو شویو کره لمریزو کلیزو کې یې یوه ورکړه — په هرو 5000 کلونو کې یوازې یوې ورځې تېروتنې سره، چې له عصري ګریګوري کلیزې مخکې ده.
مراغه مکتب او نصیر الدین طوسي (13مه زېږدیزه پېړۍ): مراغه رصدګاه په نړۍ کې لومړۍ لویه بنسټیزه فلکیاتي څېړنیزه ټولګه وه چې په سترو مشاهداتي آلو، 400,000 ټوکه کتابتون او خپلواک مالي وقف (وقف) سمبال شوې وه. طوسي د بطلیموس اېګونټ او نا یو شان دایروي سیاره حرکتونو بې قاعدګیو حل لپاره د "طوسي جوړې" په نوم پېژندل شوی ریاضي آله جوړه کړه — هغه هندسي میکانیزم چې نیکولس کوپرنیکس دوه پېړۍ وروسته مستقیم خپل لمر مرکز ماډل کې شامل کړ.

شپږمه برخه: انتقادي عقلپالنه؛ ساینس له شبه ساینس څخه بېلول

د ایراني علمي دود له مخکښو مهرونو څخه یو دا و چې د دې مخکښ مفکرینو د آسماني قدریت څخه ډکو درباري چاپېریالونو کې کار کولو سره سره فلکیات له ستورپوهنې سره برابرولو څخه انکار کاوه او د عدالتي غیب وینې پر ضد یې فعاله لیکنه کوله:

ابن سینا (اویسینا): په خپله رساله ابطال احکام النجوم (د ستورپوهنیزو حکمونو رد) کې پر طبعي اصولو او رسمي منطق په ډډه لګولو سره څرګنده کړه چې آسماني اجرام د ناروغۍ، سوکالۍ، بدبختۍ یا شخصي شتمنۍ په څېر انفرادي انساني پایلو ټاکلو لپاره ډېر لرې او لوړ دي.
ابو ریحان البیروني: د خپل دور رواج فلکیاتي او ستورپوهنیز لغت شاګردانو ته ښوولو لپاره هر اړخیز لارښود کتاب التفهیم جوړولو سره سره د دې ستورپوهنیزې برخې په پای او په آثار الباقیه (الباقیات) کې یې په قاطع ډول وویل:

"عدالتي ستورپوهنه پر قیاس او تخمین ولاړه ده؛ پر نازک بنسټ جوړه ده — په بنسټیزه توګه د پاچاهانو زړه ګټلو لپاره جوړ شوی هنر، چې له برهاني علمي ثبوت سره هېڅ خپلوي نه لري."

الفارابي (الفارابیوس): په احصاء العلوم (د علومو شمېرنه) کې یې د "ریاضیاتي فلکیاتو" (علم النجوم الریاضي) — چې یې د عین، برهاني او شریف علم په توګه وستایه — او د "ستورپوهنیزو حکمونو صنعت" (صنعة احکام النجوم) چې یې د برهاني اعتبار نه لرلو له کبله رد کړ، ترمنځ کلکه کرښه وکاږله.

پای او تلپاتې میراث

په ایران کې ستورپوهنه او فلکیات د انساني فکري لټون پراخ ارتقا ښيي:

ستورپوهنه د دودیزو ټولنو او پاچاهانو د ناپېژندل شوي وېرې غلبې، په تاریخي پېښو کې نمونې لټولو او کورنۍ واک مشروع کولو هڅو ښکارندويي کوله او پېچلی ادب او د حساب پېچلې تخنیکونه یې ورکړل.
فلکیات یې برعکس د پایښت لرونکي عقلپالنې او د ایراني لوړې سیمې د تلپاتې فکري میراث څلی ولاړ و. دا تجربي دود دومره پیاوړی و چې له شاهي کورنیو نړېدو څخه تر ویجاړونکو مغولي بریدونو پورې له وژونکو تاریخي زلزلو وروسته یې ځان بیا بیا نوی کولی شو.
نن د فارسي الاصل ستوري نومونو او د دوی معرب مشتقاتو څخه په نړیوالو موزیمونو کې په ماهرانه ترتیب شوو اسطرلابونو پورې، د ایراني لمریزې کلیزې بې ساري کره والي او په مراغه کې جوړ شوو پرمختللو هندسي ماډلونو پورې تاریخ د دې میراث ژوندی ریکارډ ساتي. که څه هم ډېری وخت د خپل دور په عربي رسم الخط کې لیکل شوې، د دې حاکمه عقل، مشاهداتي طریقې او ریاضي بنسټونه د لرغونې ایراني لوړې سیمې پر سر ډیزاین او روزل شوي وو.